Toekomstbestendig drinkwater voor de Friese Waddeneilanden

De uitdaging: drinkwatervoorziening onder druk

De Friese Waddeneilanden - Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog - hebben ieder hun eigen grondwaterwinning, waarbij op Terschelling en Ameland aanvullend drinkwater via een leiding vanaf het vasteland wordt aangevoerd. Dat systeem moet worden voorbereid op de toekomst, onder andere vanwege de stijgende vraag naar drinkwater. Toerisme is daarbij een belangrijke factor: op Schiermonnikoog wonen bijvoorbeeld duizend mensen, maar bezoeken jaarlijks zo'n 300.000 toeristen het eiland.

Hoewel de huidige situatie beheersbaar is, is het hard nodig om vooruit te kijken. Nieuwe drinkwaterwinningen realiseren kost al snel tien tot vijftien jaar. Vitens wil daarom nu al keuzes maken die de leveringszekerheid op de lange termijn waarborgen. Het drinkwaterbedrijf streeft daarbij naar een robuust systeem, bijvoorbeeld met de mogelijkheid om terug te vallen op een alternatieve bron als een bron uitvalt.

Het vinden van nieuwe bronnen is op de Waddeneilanden complexer dan op het vasteland. Op Schiermonnikoog, waar nu zoet grondwater wordt gewonnen, voldoet Vitens niet meer aan haar eigen eisen rondom reservecapaciteit. Verdere uitbreiding is niet vanzelfsprekend, mede vanwege de ligging in een Natura 2000-gebied. Elke extra onttrekking kan ecologische schade veroorzaken, bijvoorbeeld door verdroging van kwetsbare natuur. De natuurgebieden zorgen er ook voor dat grote infrastructuurprojecten, zoals het aanleggen van nieuwe leidingen op de bodem van de Waddenzee, niet vanzelfsprekend zijn.

Verder is de eilandomgeving zout en het ruimtegebruik is beperkt. Ook klimaatverandering vormt een extra uitdaging op de eilanden: door zeespiegelstijging en toenemende droogte neemt de druk op de zoetwaterbellen toe. Samen met Vitens heeft Haskoning onderzoek gedaan, met de centrale vraag: hoe kan Vitens, binnen alle ecologische en technische beperkingen, een toekomstbestendig en robuust drinkwatersysteem inrichten op de Waddeneilanden?

De oplossing: adaptieve bronstrategie en gefaseerde paden 

De analyse startte op Schiermonnikoog: samen met Vitens werden achttien potentiële bronnen geïdentificeerd, uiteenlopend van zeewaterontzilting tot het gebruiken van gezuiverd afvalwater. Via een multicriteria-analyse werden deze teruggebracht tot zeven relevante opties. De selectiecriteria betroffen onder meer kosten, beschikbaarheid, kwaliteit van het water, ecologische effecten, juridische haalbaarheid en benodigde chemicaliën.  

Daarbij werd vooral vergeleken op hoofdlijnen: in deze verkennende fase is nog veel onzeker, bijvoorbeeld over exacte locaties of effectmetingen. Voor specialistische thema’s schakelde Haskoning eigen experts in - zoals (geo)hydrologen, ecologen en procestechnologen - die op basis van bestaande kennis en ervaring een onderbouwde waardering gaven. 

Vervolgens werd een verdiepende vervolgstudie uitgevoerd, inclusief toekomstige ontwikkelingen. Samen met Vitens bracht Haskoning trends in kaart die mogelijk impact hebben op de haalbaarheid van bronnen, van versnelde zeespiegelstijging tot strengere milieuwetgeving of veranderende neerslagpatronen. Door dit mee te nemen in de bronbeoordeling ontstond een beeld van welke opties ook in de toekomst robuust blijven.  
 
Hieruit kwamen vier voorkeursopties naar voren: 

1. Verruimen van de vergunning voor de huidige zoet grondwaterwinning. 
2. De huidige zoet grondwatervoorraad aanvullen met geïnfiltreerd RWZI-effluent nabij de huidige winlocatie. 
3. De huidige zoet grondwatervoorraad aanvullen met geïnfiltreerd zoet polderwater (kwel). 
4. Benutten van brak grondwater als alternatieve bron. 

Op basis van deze opties ontwierp Haskoning samen met Vitens zogeheten adaptatiepaden: tijdlijnen met logische routes om bronnen te ontwikkelen, inclusief keuzemomenten en afhankelijkheden. Dit maakt zichtbaar wanneer bepaalde beslissingen moeten worden genomen, hoeveel voorbereidingstijd nodig is en welke vervolgstappen nodig zijn bij een afvallende optie. De paden zijn opgebouwd volgens een eenvoudige maar krachtige methodiek: de voorkeursoptie blijft zo lang mogelijk in gebruik, tenzij nieuwe ontwikkelingen dit verhinderen. In dat geval wordt overgeschakeld naar de volgende kansrijke optie. Elk pad bevat ‘knikpunten’ waarop onderzoek of besluitvorming nodig is, bijvoorbeeld over de vergunning voor infiltratie of de beschikbaarheid van brak water. 

De visualisatie van deze adaptatiepaden fungeert als beslisondersteunend instrument. Het maakt in één oogopslag inzichtelijk welke route het meest kansrijk is en waar de risicomomenten liggen. Een praatplaat waarmee Vitens richting directie en partners duidelijk kan maken welke strategische keuzes er voorliggen en waarom. 

Het resultaat: inzicht, richting en draagvlak voor de toekomst 

Het traject heeft geleid tot een helder en strategisch onderbouwd overzicht van kansrijke drinkwaterbronnen op Schiermonnikoog. Hiermee weet Vitens:  

• Welke opties robuust zijn onder verschillende toekomstscenario’s. 
• Welke broncombinaties juridisch en ecologisch het meest haalbaar zijn. 
• Welke onderzoeksstappen nodig zijn vóór een bron verder ontwikkeld kan worden. 
• Wanneer bepaalde knelpunten kunnen optreden, zoals het bereiken van een vergunningslimiet.  

Haskoning adviseerde en begeleidde bij de methodiek, visualisatie en afweging. De multidisciplinaire aanpak, met inbreng van eigen ecologen, kostenexperts, technologen en juristen, was hierbij cruciaal. Het project leverde bovendien belangrijke nieuwe inzichten op, ook voor Haskoning zelf. De specifieke eilandcontext, de kleine schaal en de ecologische beperkingen maakten het een atypisch en uitdagend project.  

Vitens is inmiddels in gesprek met de betrokken partijen op het eiland, zoals de provincie, gemeente en het waterschap. Met het onderzoek is een belangrijke stap gezet richting een breed gedragen waterplan voor Schiermonnikoog. De verwachting is dat Vitens op korte termijn besluitvorming en verdiepende onderzoeken in gang zet op basis van dit onderzoek.