De illusie van zekerheid: governance is meer dan een warmte bedrijf
Ondertussen verschuift de aandacht van haalbaarheidsstudies naar governancemodellen, alsof een warmtebedrijf het antwoord is op alle vragen. Dat is een misvatting. Governance is niet alleen organisatiemodel, noch een oplossing voor de onzekerheden. Het is een manier om richting, rollen en interne verankering te definiëren. De huidige governance-discussie blijft vaak beperkt tot juridische en organisatorische constructies. Wetteksten worden vertaald tot droge modellen met generieke voor- en nadelen. Echter, echte governance structuren zijn veel meer dan dat. Het gaat niet alleen om ‘wie doet wat’, maar om alle vier de dimensies van governance dat bepaalt of de warmtetransitie slaagt.
Niet het vertrouwen ondermijnen
Wanneer gemeenten toetreden tot een warmtebedrijf zonder vooraf hun publieke belangen te borgen, ontstaat een structureel governance-probleem: Het doel van de vennootschap weerspiegelt onvoldoende de maatschappelijke ambities, stemverhoudingen en aandeelhoudersafspraken bieden onvoldoende sturingsmogelijkheden en essentiële instrumenten zoals rapportageverplichtingen, informatierechten en adviesorganen ontbreken. Zodra deze lacunes zichtbaar worden, is correctie vrijwel onmogelijk: het vennootschapsrecht beperkt de handelingsruimte van aandeelhouders. Ook intern kan een onvoldoende ingerichte organisatie de regie verliezen, waardoor initiatieven versnipperen en bestuurlijke aandacht ontbreekt. Dit ondermijnt niet alleen de publieke taak, maar ook het vertrouwen van inwoners.
Wanneer gemeenten toetreden tot een warmtebedrijf zonder vooraf hun publieke belangen te borgen, ontstaat een structureel governance-probleem
Governance als middel
Bestuurlijke zekerheid vraagt om een bredere blik: governance is geen eindpunt, maar een middel om richting, rollen en interne verankering te definiëren. Wij onderscheiden vier dimensies die samen een robuust kader vormen:
1. Richting geven: welke ambities en waarden sturen ons?
2. Positioneren: met wie werken we samen en hoe verhouden we ons tot hen?
3. Organiseren: hoe richten we het warmtebedrijf in?
4. Verankeren: hoe passen we onze eigen organisatie aan?
Zonder deze integrale benadering blijven we in een comfortzone die zekerheid suggereert, maar ons juist kwetsbaar maakt voor beslissingen die later niet meer te corrigeren zijn. Vooruitgang vraagt om adaptieve besluitvorming: keuzes maken op basis van (zachte) publieke waarden, (harde) meetbare criteria en een helder risicokader. Governance is daarbij geen eindpunt, maar het instrument om handelingsperspectief te creëren.
Richting geven
Positioneren
Organiseren
Verankeren
Governance in de praktijk
- In een regionale samenwerking hebben we governancemodellen ontwikkeld die aansluiten bij publieke waarden. Deze waarden hebben we bestuurlijk en ambtelijk opgehaald. Door deze centraal te stellen, kwamen we tot andere voorkeursmodellen, omdat het een andere rol voor de overheid vraagt.
- In een stedelijke context hebben we een warmteregieplan opgesteld waarin gebiedsgerichte regie is vertaald naar processen die samenvallen met het ruimtelijke planproces voor herkenbaarheid en snelheid van adaptatie. Zo wordt de warmtetransitie een kerntaak in plaats van een ‘special project’.
- Voor landelijke programma’s hebben we een instrument ontwikkeld dat via holistische perspectieven naar warmtesystemen kijkt. Het combineert meetbare criteria, publieke waarden en leidende principes, zodat keuzes transparant, herleidbaar en uitlegbaar zijn.
- We geven trainingen over publieke regie en werken aan een kennisproduct dat gemeenten ondersteunt bij het ontwikkelen van een taakvolwassen organisatie voor de warmtetransitie.
Eerst fundamentele keuzes maken
De warmtetransitie vraagt om actie, maar gemeenten zitten in een paradox: er wordt veel gesproken, terwijl de praktijk achterblijft. Ondertussen ontstaan (autonome) initiatieven, bronnen worden ontwikkeld en collectieven zoals energiecoöperaties en warmtegemeenschappen zoeken naar oplossingen – vaak sneller dan gemeenten kunnen reageren. Wat gebeurt er als een initiatief nú snelheid wil maken en ondersteuning vraagt? Hoe ga je om met een projectontwikkelaar die een warmtebron aanbiedt? Deze vragen lossen zich niet op met nóg een haalbaarheidsstudie.Tegelijkertijd zien we dat veel tijd en middelen gaan naar vraagstukken die pas over jaren relevant worden. Juridische constructies worden tot in detail uitgewerkt, terwijl fundamentele keuzes – welke waarden sturen ons, met wie werken we samen – nog niet zijn gemaakt. Dat kost niet alleen energie, het verspeelt ook momentum. De urgentie ligt niet in het vinden van perfecte antwoorden, maar weten wat je nu kunt doen. Stapsgewijs en toekomstgericht. Gemeenten die nu geen keuzes leren maken op basis van publieke waarden en een helder risicokader, lopen straks achter de feiten aan. De warmtetransitie gebeurt – mét of zonder gemeentelijke regie.
Gebruik governance niet als doel, maar als middel. Begin bij de vraag: wat willen we bereiken en welke waarden zijn leidend? Pas daarna komt de vraag hoe je dat organiseert. Wij helpen gemeenten en regio’s om governance te vertalen naar concrete keuzes die vandaag relevant zijn, zodat de stap naar uitvoering verantwoord en ook nog eens haalbaar wordt.
Aan de slag met de energietransitie?
Onze adviseurs helpen je graag op weg!